پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی

دانشگاه آزاد اسلامی

         واحد کرمانشاه

 

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات فارسی (M.A)

  

عنوان

مطالعه و مقایسة توکل و رضا در دیوان حافظ و مثنوی مولوی ج2-1

 

 استاد راهنما

دکتر الیاس نورایی

 

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده درج نمی گردد

تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

فصل اول: کلیات پژوهش

 

1-1-اظهار مسأله 5

1-2-اهداف پژوهش. 5

1-3-فرضیه های پژوهش. 5

1-4-سؤال های پژوهش. 6

1-5- روش اجرای پژوهش. 6

1-5-1- مقدمه 6

1-5-2- نوع تحقيق. 6

1-5-3- روش تحقيق. 6

1-5-4- روش تجزيه و تحليل داده ها 7

1-5-5- جامعه آماري پژوهش… 7

1-5-6- حجم نمونه و روش نمونه گيري. 7

1-6-پیشینة پژوهش… 8

1-7- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش. 9

فصل دوم: زندگی نامه ، آثار و سبک شعری مولوی و حافظ

 

2-1- زندگی نامة مولوی. 11

2-1-1- اسم و القاب.. 11

2-1-2- مولد و نسب.. 12

2-1-3- آثار مولوی. 13

2-1-3-1- آثار نظم. 14

2-1-3-1-1- غزلیات.. 14

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

2-1-3-1-2- رباعیات.. 14

2-1-3-1-3- مثنوی. 14

2-1-3-2- آثار نثر. 16

2-1-3-2-1- فیه‌مافیه 16

2-1-3-2-2- مکاتیب.. 16

2-1-3-2-3- مجالس سبعه 16

2-1-4- مثنوی معنوی. 16

2-2- شهرت ، القاب ، نام و تخلص حافظ شیرازی. 21

2-2-1-شهرت حافظ.. 21

2-2-1-1- مورد استعمال خواجه 21

2-2-1-2- وجه اشتهار حافظ به خواجه 22

2-2-2- القاب.. 22

2-2-3-نام : 25

2-2-4-تخلص… 25

2-2-4-1- مورد استعمال. 25

2-2-4-2-وجه تسمیه 26

2-2-5-مولد. 26

2-2-5-1- شهر. 26

2-2-5-2-کوی. 26

2-2-6-تاریخ تولد. 27

2-2-7- مشخصات و خصائص اصلي شعر حافظ.. 28

2-2-8- تصوف عاشقانه و عابدانه 28

2-2-9- اصول عرفاني و فلسفه و اصول اخلاقي مكتب حافظ.. 29

2-2-10- تأثر حافظ از داستان شيخ صنعان. 31

2-2-10-1- جلوه هاي تأثر حافظ از داستان شيخ صنعان. 33

2-2-11- شيوه ي سخن حافظ.. 33

2-2-11-1- مفردات.. 33

2-2-11-2- باده به وجوه مختلف.. 34

2-2-11-3- رند و قلندر 34

2-2-11-4- تأثیر… 35

2-2-11-5- تركيبات خاص… 35

2-2-11-6- تلفيق جمله 35

2-2-11-7- پيشواي يك سبك.. 36

2-2-11-8- غزل ناب.. 36

2-2-12-نسخ اشعار حافظ.. 36

فصل سوم: مقام توکل و حال رضا در عرفان و تصوّف ایران

 

3-1-مقدمه 39

3-2- مقام توکل و حال رضا در عرفان و تصوّف ایران. 42

3-2-1- معنای لغوی توکّل. 42

3-2-2- معانی اصطلاحی توکل. 42

3-2-3-معنای لغوی و اصطلاحی رضا 46

3-2-2-1- توکل و رضا در منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری. 47

3-2-2-1-1- التوکل. 47

3-2-2-1-2- الرضا 49

3-2-2-2- مقام توکل و رضا  در رسالة قشیریه 51

3-2-2-2-1-توکل. 51

3-2-2-3-2- رضا 54

3-2-2-4- توکل و رضا در  الاصول العشره ی نجم کبری. 56

3-2-2-4-1-توکّل. 56

3-2-2-4-2-رضا 58

3-2-2-5- توکّل و رضا در عوارف المعارف سهروردی. 59

3-2-2-5-1- توکّل در عوارف المعارف سهروردی. 59

3-2-2-5-2- رضا در عوارف المعارف سهروردی. 59

فصل چهارم: مطالعه تطبیقی توکل و رضا در مثنوی  معنوی و دیوان حافظ

 

4-1- مقام توکل در مثنوی معنوی. 61

4-1-1- ترجیح توکل بر جهد. 62

4-1-2- ترجیح جهد بر توکّل. 66

4-1-3- اقتران توکل و تسلیم. 74

4-2- مقام رضا در مثنوی معنوی. 75

4-2-1- رضا در معنی ثبات احوال عرفانی. 75

4-2-2-استقبال مکروهات و مصائب.. 76

4-3-رضا و توکل در دیوان حافظ شیرازی. 76

4-3-1- اقسامِ معانی رضا در دیوان حافظ شیرازی. 76

4-3-1-1- دشنام دوستی= رضای معشوق. 76

4-3-1-2- رضای تؤام با شکوة عاشق (=حافظ) 77

4-3-1-3- رضا به انعامِ معشوق. 77

4-3-1-4- رضا به قسمت ازلی(=رضای جبرگونه) 77

4-3-1-5- ارتباط لازم و ملزومی ارادت و رضا 80

4-3-1-6- رضا به قضای الهی. 80

4-3-1-7-ترک اعتراض و شکوه 88

4-3-1-9-اطاعت مطلق لازمة مقام رضا 92

4-3-1-12-تفویض امور به حق تعالی. 97

4-3-1-13-ارتباط لازم و ملزومی رضا و سوگند ازلی. 99

4-3-1-14-رضا و خشنودی حق تعالی. 99

4-3-1-15-نظر عاطفت و محبّت.. 100

4-3-1-16-عدم التفات به احوال و مقامات.. 100

4-3-2- توکل در دیوان حافظ شیرازی. 100

4-3-2-1-رابطة لازم و ملزومی توکّل و کفایت رزق دنیوی. 100

4-3-2-2-خَرقِ حجبِ نورانی. 102

فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادها

 

5-1- نتیجه گیری. 108

5-2- پیشنهادها 112

منابع و مآخذ. 113

1-قرآن کریم. 113

 

 

چکیده

این پژوهش با عنوان « مطالعه و مقایسة توکل و رضا در دیوان حافظ و مثنوی مولوی(ج2-1) » به مطالعه تطبیقی تحلیلی مقام توکل و رضا در مثنوی معنوی و دیوان حافظ می پردازد. پژوهشگر در آغاز به جایگاه توکل و رضا در عرفان و تصوف ایران پرداخته و معنای لغوی و اصطلاحی توکل و رضا را بازگو نموده و سپس به توضیح این دو مقام از چهارکتب معتبر تصوّف پرداخته که عبارت اند از : منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، رسالة قشیریه ، الاصول العشرة نجم کبری و عوارف المعارف سهروردی. در ادامه پژوهشگر به استخراج معانی متعدد توکل و رضا در مثنوی و دیوان حافظ پرداخته که مقام توکّل در مثنوی شامل سه مبحث ترجیح توکل بر جهد، ترجیح جهد بر توکّل و اقتران توکل و تسلیم می باشد. مقام رضا در مثنوی معنوی هم به دو معنی ثبات احوال عرفانی و استقبال مکروهات استعمال شده می باشد.امّا رضا در دیوان حافظ دارای 16 معنی بوده که به ترتیب عبارت اند از : دشنام دوستی، رضای معشوق رضای تؤام با شکوة عاشق ، رضا به انعامِ معشوق ، رضا به قسمت ازل، ارتباط لازم و ملزومی ارادت و رضا، رضا به قضای الهی ، ترک اعتراض و شکوه ،ارتباط لازم و ملزومی درد عشق و رضا ،اطاعت مطلق لازمة مقام رضا ،تحمّل جور و جفای معشوق ، ارتباط لازم و ملزومی تسلیم و رضا ،تفویض امور به حق تعالی ،ارتباط لازم و ملزومی رضا و سوگند ازلی،رضا و خشنودی حق تعالی ،نظر عاطفت و محبّت،عدم التفات به احوال و مقامات. توکل در دیوان حافظ دو مورد استعمال شده که یکی نشان دهندة رابطة لازم و ملزومی توکّل و کفایت رزق دنیوی می باشد و دیگری کاشف از خرقِ حجبِ نورانی.

کلیدواژه ها : مولوی ، حافظ ، توکل ، رضا ، مطالعه تطبیقی.

 

   مقدمه

توکل و رضا دو مقام از مقامات عرفانی هستند که در تصوّف اسلامی و کتب صوفیه بسیار مورد توجه قرار گرفته اند و عرفا و صوفیه در آثار خویش بابی مجزّا را به این دو مقام اختصاص داده اند و حکایات مرتبط با این دو مقام را که کاشف از کرامات و ریاضات صوفیه می باشد در این ابواب گنجانده اند. مولوی و حافظ هم که یکی صوفی و دیگر صوفی مشرب می باشد در آثار خویش-مثنوی و دیوان حافظ- به تبیین و تشریح این دو مقام از منظر قرآنی، روایی ، عرفانی و کلامی پرداخته اند که در مثنوی مبحث توکل و رضا که مباحثی عرفانی هستند با دو مبحث کلامی جبر و اختیار ارتباط یافته اند و حافظ در دیوان خویش به توکل با از منظر قرآنی آن نگریسته می باشد.

در مثنوی معنوی توکل بسامد گسترده ای داشته می باشد . مولوی ، حکایاتی در معنی توکّل به معنای اسباب و جهد دارد ، البته کارآیی اسباب به معنی عزل مسبب الأسباب نیست. همین ابزار و آلات و اعضا و جوارحی که خداوند برای بشر قرار داده می باشد ، بی زبان ، مراد او را در بهره گیری از آن ها اظهار می دارد .

 

اگرچه اغلب نیازهای بشر با توسل به همین اسباب دنیوی مرتفع می گردد ، مولوی بر اساس اعتقادات کلام اشعری ، این نکته را نیز متذکر می گردد که قدرت حق ، از برگرداندن جریان اسباب ، ناتوان نیست و هرگاه بخواهد می تواند اثر اسباب را محو سازد.

 

مولوی در باب توکّل در دو موضع از مثنوی بطور مفصل به بحث توکل پرداخته و در باقی مواضع به اجمال از آن گذشته می باشد. دو بحث مفصل مولوی در باب توکل ، در صورت و محتوا قریب الافق می باشد. نخست در دفتر اول بیت (908) به بعد گفت و گویی میان شیر و نخچیران ترتیب می دهد و باریک ترین نکات را به نحو هنرمندانه ای از زبان حیوانات اظهار می دارد. چیرگی و شیوایی اظهار مولوی در این بحث ، حقّاً که اعجاب انگیز می باشد. دوم در دفتر پنجم بیت (2380) به بعد که گفت و گویی میان خر و روباه بر می سازد و دقایق شگفت انگیزی در باب توکل و نسبتِ آن با کوشش و کوشش بنده از زبان آن دو حیوان بازگو می کند. و البته مولوی نقدهایی را به متوکلان زمان خود از زبان شخصیت های داستانی وارد ساخته می باشد اما مقام رضا بسامد اندکی داشته می باشد زیرا رضا عموماً با تسلیم گره می خورد و سلوک عرفانی مولوی سلوکی می باشد بر پایة اختیار انسانی و نه جبر مطلق. به عکس مثنوی در دیوان حافظ رضا بازتاب وسیعی داشته می باشد زیرا که خواجه نظری رضای تؤام با تسلیم جبرگرایانه می باشد امّا توکّل در دیوان او چندان بازتابی نداشته می باشد .

توکّل و رضا در اشعار این دو شاعر در معانی متعدد و متنوعی استعمال شده اند و در بعض موارد این معانی با هم اشتراک دارند که حاکی از توجه عرفانی یکسان دو شاعر به این دو مقوله می باشد و در بعض موارد با هم تفاوت دارند که این تفاوت ها در حقیقت ناشی از توجه ممتازِ عرفانی این دو شاعر به دو مقولة توکل و رضا می باشد.در کُل توجه مولوی در باب رضا و توکل در حقیقت دنبالة مباحثی می باشد که طیّ قرون و اعصار طولانی در میان سلسله های تصوف استمرار داشته می باشد امّا توجه حافظ به این دو مقوله نظری شخصی و فردی می باشد که با تصوّف و عرفانِ پیش ازو چندان ارتباطی ندارد.

پیشینه ی عمده ی پژوهش حاضر کتاب های عرفانی می باشد که در زمینه ی مقامات و حالات عرفانی نگاشته شده اند.

یافتن اشعار مبتنی بر رضا و توکّل در اشعار این دو شاعر که از بزرگان ادب فارسی هستند مطالعه و نقد و کاربردشان در زمان ها و مکان های گوناگون دید و توجه غالب مخاطبان را نسبت به این دو مقام عرفانی تغییر می دهد به این معنی که توکّل به هیچ وجه منافی با جهد و کوشش و توسّل به اسباب طبیعی دنیایی نیست بلکه آن جا که بشر اسباب را دربرآوردن حاجات و اعطای رزق مؤثر حقیقی بداند ، در توکّلش خدشه وار می گردد و آن جا که سالک در مقام شکوه به حق و نه شکوه از حق برآید در مقام رضای او هیچ گونه خللی واردنمي گردد.

دراين پ‍‍ژوهش كه در پنح فصل تهيه وتنظيم شده می باشد براي دستيابي بهتر ومفيد تربه اطلاعات ازروش اسنادي وكتابخانه اي بهره گیری شده می باشد وپژوهشگربامراجعه به منابع ومآخذ نوشتاري اعم از كتاب ومقاله كه شامل ابياتي از مثنوي وديوان حافظ كه دربرگيرنده ي دومقام توكل ورضامي باشندوهمچنين با مراجعه به كتابهاي عرفاني كه درزمينه مقامات وحالات عرفاني نگاشته شده اند؛اطلاعات وداده هاي موردنياز راجمع آوري نموده می باشد .

 

پژوهش حاضر برآنیم تا به تبیین جایگاه توکل و رضا در مثنوی معنوی و دیوان حافظ و تبیین مشترکات و مفترقات این دو شاعر در باب این دو مقام بپردازیم.

***ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود می باشد***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

زیرا فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به گونه نمونه)

اما در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

موجود می باشد

تعداد صفحه : 129

قیمت : چهارده هزار و هفتصد تومان