بعضی وقتا مفاهیم اقتصادی اون قدر پیچیده به نظر می رسن که افرادی که سررشته ای در این بخش ندارن، جرئت نمی کنن بهش نزدیک شن و مفاهیمش رو بیاموزند. یکی از این مفاهیمِ مربوط به اقتصاد، ساختار شکلای مختلف بازاره. تابه حال اسامی مونوپولی، الیگوپولی و کلماتی مثل اینا به گوش تون خورده س؟ در این مقاله سعی کردیم به زبانی ساده به تفسیر این مفاهیم بدیم. پس از مطالعه این مقاله و آشنایی با شکلای مختلف بازار و ویژگیای اونا، می تونین خیلی راحت واسه شکلای مختلف بازار مثالایی ایرونی بیارین.

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

 

دسته اول: بازار رقابتی خالص

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

بازار رقابت خالص یکی از شکلای مختلف بازاره که در اون تعداد زیادی خریدار و فروشنده، کالای استاندارد و برابری رو معامله می کنن. در بازار رقابت خالص، فروشندگان قدرت تعیین قیمت ندارن. پس فروشندگان دریافت کننده ی قیمت هستن، نه تعیین کننده ی قیمت. چون اگه یکی از فروشندگان قیمت رو بالا ببره، خریداران ممکنه به فروشنده دیگری مراجعه کنن تا همون کالا رو با همون کیفیت اما با قیمتی پایین تر بخرن. از طرف دیگر، اگه فروشنده ای قیمت خود رو پایین تر از رقبا بزاره، خریداران درباره کیفیت کالا به شک می افتن. واسه همین فروشندگان نه می تونن قیمت بالاتری تعیین کنن و نه قیمت پایین تر. ویژگی دیگر بازار رقابت خالص اینه که هیچ منع قانونی، مالی و … واسه ورود و خروج به بازار وجود نداره.

در بازار رقابت خالص، منحنی متوسط درآمد و متوسط خواسته منطبق بر هم و به شکل خطی افقی هستن. این به معنی برابری اجناس با قیمت ثابت بازاره. فروشنده در قیمتی ثابت، می تونه به هر میزان که می خواد، کالای خود رو بفروشه.

دسته دوم: بازار رقابت کامل

گفتیم در بازار رقابت خالص، تعداد زیادی خریدار و فروشنده محصول استاندارد و برابری رو مبادله می کنن. بازار رقابت کامل، واژه وسیع تریه و شرایطی رو نشون می ده که در بازار، رقابت کامل وجود داشته باشه.

  • رابینسون (Robinson) رقابت کامل رو اینجور تفسیر می کنه: «وقتی تعداد شرکتای یک بازار اون قدر زیاد باشه که تغییر در خروجی هر کدوم از اونا، اثر ناچیزی روی خروجی کل داشته باشه و کالا برابر باشه طوری که خریداران بین انتخاب یک فروشنده و بقیه فروشندگان ترجیح خاصی نداشته باشن؛ در این شرایط رقابت کامله و کشش خواسته واسه یک فروشنده خاص بی نهایته.
  • اسپنسر (Spencer) در مورد ی تعریف بازار رقابت کامل می گه: «بازار رقابت کامل اصطلاحیه که به صنعت یا بازاری تعلق پیدا میکنه که تعداد زیادی خریدار و فروشنده، درگیرِ خریدوفروش کالایی برابر هستن، اطلاعات درباره قیمت و مقدار به طور شفاف هست، تبعیضی وجود نداره و منابع خیلی راحت قابل انتقال هستن.»
  • طبق تعریف پروفسور لفتویچ (Leftwitch): «بازار رقابت کامل بازاریه که شرکتای زیادی به فروش محصولی مثل مشغول ان و هیچ شرکتی اون قدر بزرگ نیس که بتونه روی قیمت بازار اثر بزاره.»
  • بیلاس (Bilas) می گه: «کامل بودن رقابت یک بازار، از روی تعداد زیاد شرکتا مشخص می شه. تموم این شرکتا محصول مشخصی رو میفروشن. فروشنده هم گیرنده قیمته، نه تعیین کننده ی قیمت.»

به عنوان مثالی واسه بازار رقابت کامل، به بازار کشاورزان سیب زمینی فکر کنین. بازار رقابت کامل، شرایط زیر رو داره:

۱. تعداد زیاد فروشنده ها و خریداران

این مورد، یکی از شرایط اصلی بازار رقابت کامله. در بازار رقابت کامل تعداد فروشنده ها و خریداران خیلی زیاده اما میزان خریدی که هر خریدار انجام می ده یا میزان فروش هر فروشنده در مقایسه با اندازه کل بازار خیلی کوچکه. واسه همین، در اینجور بازاری فروشندگان قدرت تاثیرگذاری روی قیمت رو ندارن. نتیجه اینه که قیمت بدون توجه به فعالیت فروشندگان یا خریداران، بدون تغییر باقی خواهد موند. پس هردو طرف معامله باید پیرو قیمت بازار باشن.

۲. محصول برابر

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

یک نشونه مهم دیگر این بازار، برابر بودن محصوله. در بازار رقابت کامل، رقبا محصولی مثل با کیفیت و ویژگیای مثل تولید می کنن. پس خریدار آزاده از هر فروشنده ای که می خواد، محصول موردنظرش رو بخره.

۳. آزادی ورود و خروج

در بازار رقابت کامل، هیچ منع قانونی، اجتماعی یا تکنیکی واسه ورود و خروج شرکتا وجود نداره. در این بازار هر شرکتی سود نرمالی می بره. اگه سود در صنعت خاصی بالا برود، شرکتای جدیدی وارد می شن و باعث می شن سود دوباره پایین بیاد. در نقطه مقابل اگه سود بیشتر از حدِ نرمال پایین بیاد، بعضی از شرکتا از صنعت خارج می شن که همین کاهش رقابت، سود رو دوباره بالا می بره.

۴. علم کامل

این ویژگی به این معنیه که هم خریداران و هم فروشندگان درباره قیمت و اجناس غالب بازار، اطلاعات کاملی دارن. در این حالت، هیچکی نمیتونه کالا رو گران تر بفروشه یا گران تر بخرَد. واسه همین قیمت در بازار ثابت می مونه.

۵. توانایی انتقال عوامل تولید

این مورد به تولیدکنندگان کمک می کنه میزان عرضه و خواسته رو متناسب با همدیگه تنظیم کنن. عوامل تولید خیلی راحت می تونن از یک صنعت به صنعتی دیگر منتقل شن. مثلا کسی که قبلا در زمین کشاورزی اش سیب زمینی می کاشت، می تونه همون زمین، همون تراکتور و همون ابزارآلات رو واسه تولید محصول کشاورزی دیگری هم به کار ببره.

دسته سوم: بازار رقابت ناقص

بازار رقابت ناقص در تعاریف اقتصادیِ شکلای مختلف بازار به بازاری گفته می شه که در اون شرایط لازم واسه رقابت کامل آماده نشده باشه. به معنای دیگر، بازار رقابت ناقص بازاریه که از قوانین سخت گیرانه ی رقابت کامل، آزاده.

برخلاف بازار رقابت کامل، بازار رقابت ناقص از راه اجناس جور واجور مشخص می شه. معنی بازار رقابت ناقص اولین بار به وسیله اقتصاددان انگلیسی، جوآن رابینسون (Joan Robinson) به ادبیات اقتصادی وارد شد. در این بازار، خریداران و فروشندگان اطلاعات کاملی درباره بازار ندارن. یعنی از قیمت اجناس و خدمات موجود در بازار به طور کامل مطلع نیستن. در اینجور بازاری معامله اجناس و خدمات طبق ارزش خروجی همون شرکت قیمت گذاری می شه.

شکلای مختلف بازار رقابت ناقص عبارتند از:

  • مونوپولی (انحصار کامل)؛
  • رقابت انحصاری؛
  • الیگوپولی (انحصار چندجانبه).

مونوپولی (بازار انحصاری)

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

مونوپولی یکی دیگر از شکلای مختلف بازاره. کلمه مونوپولی از کلمه یونانیِ «مونوپولین» اومده که به معنی تک فروشی (انحصار) است. مونوپولی به شرایطی از بازار گفته می شه که تنها یک تولیدکننده هست و روی کل بازار کنترل داره. این فروشنده چیزی رو مبادله می کنه که واسه اون جانشین مشابهی وجود نداره.

بعضی از تعاریف بازار مونوپولی از دیدگاه اقتصاددانان متفاوت شامل موارد زیره:

  • طبق تعریف پروفسور توماس (Thomas): «کلا، عبارت مونوپولی به معنی کنترل مؤثر روی قیمته. اگه بخوایم دقیق تر به این موضوع بدیم، مونوپولی به معنای ترکیبی از تولیدکنندگان یا بازرگانان واسه کنترل قیمت جنسا یا خدماته.»
  • پروفسور چمبرلین (Chamberlain) می گه: «مونوپولی به معنی کنترل روی عرضه.»
  • رابرت تریفین (Triffin) باور داره: «مونوپولی بازاری رو توضیح می کنه که شرکت جداگونه از تغییرات قیمت محصول شرکتای دیگره.»

طبق تعاریف بالا، بازار مونوپولی یعنی خواسته، عرضه و قیمت محصول تحت کنترل فروشنده هستن. منحنی خواسته در بازار رقابت ناقص به شکل نزولیه.

۱. تک فروشنده

مهم ترین ویژگی مونوپولی همینه. در بازار مونوپولی تنها یک فروشنده یا تولیدکننده واسه محصول هست. در این شرایط، خریداران هیچ گزینه انتخابی ندارن و تنها می تونن از همون یک فروشنده خرید کنن. این به معنی کنترل فروشنده روی بازاره. شک نداشته باشین انحصارگر نسبت به قدرت خود واسه تعیین قیمت احساس لذت داره. در این حالت، تمایزی بین سازمان و صنعت وجود نداره. چون همون یک سازمان کل صنعت رو تشکیل می ده.

۲. عرضه محصولِ منحصربه فرد

فروشنده در بازار مونوپولی محصولی رو مبادله می کنه که منحصربه فرده و جانشین مشابهی نداره. تنوع محصول در این بازار وجود نداره.

۳. مشکلات ورود

این ویژگی به یه جور دلیلِ وجودِ بازار مونوپولیه. در بازار مونوپولی مشکلات ورودی وجود دارن که ورود شرکتای جدید رو محدود می کنن. این مشکلات ممکنه منابع انحصاری، حق کپی رایت، نیاز به سرمایه گذاری بالا و مشکلات دولتی باشن.

بعضی مشکلات ورود به بازار انحصاری شامل موارد زیره:

  • مشکلات قانونی: مشکلاتی هستن که از طرف دولت واسه رفاه عمومی گذاشته می شن. مثلا در گذشته، شرکتای پُست، راه آهن، برق و اداره راه و ترابری در هند واسه رفاه عمومی به طور انحصاری مدیریت می شدن. از سال ۱۹۹۰ بعد از اصلاحات اقتصادی، دولت اجازه ورود شرکتای خصوصی به این بخشا رو داد. دولت می تونه با قرار دادن حق کپی رایت، حق اختراع ثبت شده، حقوق علائم تجاری و … در بخش خصوصی هم انحصار بسازه. فکر می کنین کدوم شرکتای ایرونی به شکل دولتی انحصاری هستن؟

  • تصرف منابع: این مورد به انحصاری ماندن یک سازمان کمک می کنه. بعضی شرکتا از قدیم مالک بعضی مواد ساده بودن که واسه تولید محصول خاصی به اونا نیازه. مثل آلومینیوم، الماس، بوکسیت و … این منابع محدود هستن و هر شرکتی که اونا رو در اختیار داشته باشه در اون صنعت انحصارگر می شه. مثلا ایران و عراق انحصارگران منابع نفت هستن و آفریقای جنوبی در الماس مونوپولیه. منابع حتما منابع نپخته نیستن. بعضی ممکنه در علم تولید یک محصول انحصارگر باشن. مثلا ژاپن و چین در صنعت اجناس الکترونیکی انحصارگرند.
  • بهره وری در تولید: این مورد از تجربه چندین ساله، نوآوری، قدرت مالی، هزینه پایین بازاریابی، امتیاز مدیریتی و … به دست میاد. بهره وری در تولید به کاهش هزینه ها کمک می کنه. به عنوان نتیجه، سازمان یه قدم جلوتر از رقبا هستش و بازار رو به دست خواهد گرفت. اینجور شرکتایی از حمایت دولت هم بهره مند می شن.
  • اقتصاد اندازه: این مورد به دلیل فنی وجود مونوپولی در بازار ناقص اشاره داره. وقتی سازمانی اندازه تولید خاصی رو پیدا می کنه تا در بلندمدت بتونه با کمه کم هزینه به تولید ادامه بده، قمیت تولید کوتاه مدتش هم در کمه کم خود قرار خواهد گرفت. این امتیاز رقابتی به شرکت کمک می کنه رقبا رو از دور خارج کنه و انحصارگر شه. وقتی یک سازمان انحصارگر می شه، واسه شرکتای جدید سخت هستش که وارد صنعت شن و در اون دووم بیارن. به اینجور بازارهای انحصاری، مونوپولی طبیعی گفته می شه. مونوپولی طبیعی به دلیل شرایط فنی، بهره وری یا تصمیمات دولتی به خاطرِ رفاه عمومی به وجود بین.
این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   سی او (CV) و رزومه چه فرقی با هم دارن؟ 

۴. اطلاعات محدود

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

اطلاعات به طور انحصاری در دست سازمان انحصارگر و افرادیه که در این سازمان کار می کنن. انتقال این اطلاعات به بقیه ممنوعه و تنها از راه حفظ حق کپی رایت یا پتنت ممکنه.

رقابت انحصاری

عبارت رقابت انحصاری اولین بار به وسیله پروفسور چمبرلین در سال ۱۹۳۳ در کتاب تئوری رقابت انحصاری استفاده شد. تا الان درباره مفاهیم بازار رقابت کامل و انحصار کامل صحبت کردیم. ولی بازار واقعی چیزی در بین آنهاست.

بازار رقابت انحصاری ترکیبی از دو بازار مونوپولی و رقابت کامله. در این بازار تعداد زیادی فروشنده و خریدار وجود دارن ولی هرکدام از فروشنده ها کمه کم در یک مورد با رقبای خود فرق دارن.

بعضی از تعاریف بازار رقابت انحصاری از دیدگاه اقتصاددانان متفاوت شامل موارد زیره:

  • طبق تعریف جی اس بِین (J.S. Bains): «رقابت انحصاری، ساختار بازاری رو توضیح می ده که در اون فروشنده های زیادی اجناس متنوعی میفروشن، اما جانشین نزدیکی واسه همدیگه حساب می شن.»
  • باومول (Baumol) که یک اقتصاددان امریکاییه درمورد این بازار می گه: «شرایط بازار رقابت انحصاری، شرایطیه که فروشندگان محصول منحصربه فرد (انحصاری) خود رو تولید می کنن. اما در عین حال تحت فشار رقابتی شدید از طرف فروشندگان اجناس جانشین هم هستن.»

پس در بازار رقابت انحصاری، فروشندگان کالاهایی رو معامله می کنن که واسه شون جانشینای نزدیک هست. تعداد فروشندگان خیلی زیاده. همین مورد این نوع بازار رو به بازار رقابت کامل نزدیک می کنه. از طرف دیگر، درسته که اجناس تولیدی نزدیک به هم هستن، اما جانشین کاملی واسه هیچ یک از اونا وجود نداره.

۱. تعداد زیاد فروشندگان و خریداران

این ویژگی، یکی از مهم ترین ویژگیای رقابت انحصاریه. مثل بازار رقابت کامل، در بازار رقابت انحصاری هم تعداد خریداران و فروشندگان خیلی زیاده.

۲. اجناس جور واجور

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

در بازار رقابت انحصاری، اجناس فروشندگان مختلف، از جنبه های زیادی با همدیگه فرق دارن. مثلا از جنبه ی برند، شکل، سبک، علامت تجاری، دووم و کیفیت. پس فروشندگان می تونن خیلی راحت حتی در بیشتر از یک مورد، از رقبا جدا شن. اما توجه داشته باشین که در این نوع بازار، اجناس مختلف جانشین نزدیکی واسه همدیگه حساب می شن.

۳. ورود و خروج آزاد

در بازار رقابت انحصاری هم مثل بازار رقابت کامل، محدودیتی واسه ورود و خروج به بازار وجود نداره.

۴. محدود کردن در انتقال عوامل تولید

این مورد، نکته مهمیه. در بازار رقابت انحصاری امکان انتقال عوامل تولید، خدمات و اجناس به بقیه صنایع خیلی راحت رخ نخواد داد. به خاطر این که اگه کسی بخواد عوامل تولید خود رو به صنعت دیگری منتقل کنه، باید هزینه بالایی واسه انتقال پرداخت کنه. این باعث فرق در قیمت اجناس سازمانا می شه.

۵. نبود کنترلِ قیمت اجناس در بازار

مثل بازار انحصاری، منحنی متوسط و حاشیه ی درآمد سازمان در این بازار نزولیه. این نشون می ده که فروشنده تنها در حالتی می تونه بیشتر بفروشه که قیمت رو پایین بیاره. از طرفی، اگه قیمت کالا بالاتر برود، مشتریان ممکنه از فروشنده دیگری خرید کنن. چون جنسای مختلف جانشین نزدیکی واسه هم حساب می شن. در این شرایط، فروشنده نامبرده قادر نمیشه که بیشتر بفروشه. یعنی شرکتا در بازار رقابت انحصاری روی قیمت گذاری کنترل ندارن.

الیگوپولی (انحصار چندجانبه)

ساختار شکلای مختلف بازار رو با بازار الیگوپولی به اتمام می رسانیم. کلمه الیگوپولی از ترکیب دو کلمه یونانی جدا شده. «الیگو» به معنی کم و «پولی» به معنی کنترل. پس الیگوپولی به بازاری اشاره داره که تعداد فروشنده ها کمه و این فروشندگان، اجناس برابر یا متمایزی میفروشن. در هند، هوانوردی و ارتباطات مخابراتی جزو این نوع بازارند. صنعت هوانوردی تعداد تولیدکنندگان محدودی داره و این تولیدکنندگان خیلی به همدیگه وابسته ان چون هر کدوم از فروشنده ها سیاست قیمت گذاری خود رو با درنظر گرفتن سیاست قیمت گذاری بقیه رقبای موجود در بازار، اصلاح می کنه. در ایران واسه این بازار چه مثالی دارین؟

بعضی از تعاریف معروف واسه بازار انحصار چندجانبه شامل موارد زیره:

  • به نقل از پروفسور جرج استیگلر (George J. Stigler): «بازار انحصار چندجانبه بازاریه که خودِ سازمان، سیاست بازاریابی اش رو تعیین می کنه، اما رفتار مورد انتظار رقبای نزدیکش رو در این سیاستا دید می کنه.»
  • طبق گفته پروفسور استونر و پروفسور هاوگ (Stoneur and Hague): «الیگوپولی از یک جهت با مونوپولی متفاوته و اون اینه که تعداد فروشنده ها در مونوپولی تنها یکیه، ولی در الیگوپولی اینجور نیس. از طرفی با رقابت کامل و رقابت انحصاری هم متفاوته، چون تعداد فروشندگان زیاد هم نیستن. وقتی حرف از انحصار چندجانبهه، ما درباره گروه کوچیکی از تولیدکنندگان صحبت می کنیم.»
  • پروفسور لفتویچ (Leftwitch) می گه: «بازار الیگوپولی بازاریه که تعداد محدودی فروشنده داریم و رفتار هر کدوم از این فروشندگان واسه بقیه رقبا مهمه.»

پس در بازار انحصار چندجانبه، قیمت و کیفیت محصول یک حریف، روی فروش و سود بقیه رقبا اثر می ذاره. همین سیاستا می تونه موجب اختلاف نظر یا تصمیم به همکاری بین فروشندگان شه.

۱. فروشندگان محدود و خریداران زیاد

ویژگی بنیادی بازار انحصار چندجانبه همین تعداد فروشندگان و خریدارانه. در این بازار تعداد محدودی فروشنده بر کل صنعت مسلط هستن. این فروشنده ها می تونن روی قیمت همدیگه موثر باشن. ضمنا در الیگوپولی تعداد خریداران زیاده.

۲. اجناس مثل یا جدا

در الیگوپولی ممکنه فروشندگان مثل بازار رقابت کامل اجناس مشابهی بفروشن، یا مثل بازار مونوپولی محصول شون جدا باشه. اگه فروشندگان اجناس مشابهی مثل سیمان، آسفالت، بتن و آجر بفروشن، بازار «الیگوپولی کامل» نام میگیره. از طرفی، اگه محصول جدا باشه، بازار «الیگوپولی ناقص» هستش.

۳. مشکلات ورود و خروج

ساختار شکل های مختلف بازار طبق میزان رقابت چیجوریه؟  آموزشی

این مورد از ورود سازمانای جدید به بازار جلوگیری می کنه. مشکلات ورود و خروج، بازار الیگوپولی رو از بازار رقابت انحصاری جدا می کنه. در بازار الیگوپولی سازمانای جدید خیلی راحت اجازه ورود به بازار رو کسب نمی کنن. مشکلات زیادی مثل مشکلات قانونی، اجتماعی و تکنیکی واسه ورود هست. در این حالت، سازمانای موجود روی بازار کنترل کامل دارن.

۴. وابستگی دوطرفه

این مورد نشون می ده که سازمانا از تصمیمات همدیگه اثر قبول می کنن. این تصمیمات شامل تصمیم درباره قیمت و مشخصات تولیدی سازمان هاست. در مونوپولی و رقابت کامل، سازمانا تصمیمات و عکس العملای رقبا رو در نظر نمی گرفتن پس در اون بازارها، تصمیم گیریا جداگونه بودن. اما در بازار الیگوپولی سازمانا قادر به تصمیم گیری جداگونه نیستن.

مثلا در بازار انحصار چندجانبه، چند فروشنده محدود با همدیگه در حال رقابت هستن. در اینجور شرایطی، فروش یک سازمان نه تنها به قیمت گذاری خودش بستگی داره، بلکه به قیمت محصول حریف هم وابسته. این وابستگی دوطرفه، بازار الیگوپولی رو از بقیه بازارها جدا می کنه.

۵. نبود برابری

در بازار انحصار چندجانبه، شرکتا از نظر اندازه با همدیگه برابر نیستن. بعضی شرکتا بسیار بزرگ ان، درحالی که بقیه شرکتا ممکنه کوچیک باشن. مثلا ممکنه سهم بازار یک خودروسازی ۸۰٪ و سهم باقی خودروسازان هرکدام ۵٪ باشه.

۶. مشکل در تغییر قیمت

در الیگوپولی فروشندگان علاقه ای به تغییر قیمت اجناس خود ندارن. چون تغییر در قیمت واسه سازمانای این نوع بازار سودآور نیس. مثلا وقتی شرکتی قیمت خود رو پایین بیاره، همه رقبا هم همین راه حل رو در پیش گرفتن می کنن. پس میزان فروش تغییر نمی کنه، اما سود پایین میاد! اگه هم قیمت رو بالا ببره، رقبا قیمت رو ثابت نگه می دارن و شرکت نامبرده خریداران خود رو از دست میده.



دسته‌ها: آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید